اكرائين كه متضمن خطرى از سوى تركيه بود و انعقاد پيمان اتحاد با لهستان ، توان آن را يافت كه توجهش را بار ديگر به طرف شرق معطوف دارد . تزار آلكسين ميخائيلويچ در سال 1660 م . خواجه ذاكر و 9 نفر از همراهان اصفهانى او را به حضور طلبيد . در فوريه سال 1662 م . گروه 40 نفرى ديگرى از ارمنيان وارد مسكو شدند و پس از مذاكرات طولانى بالاخره يك قرارداد بازرگانى در 31 مه 1667 م . با يورى و الگو روسكى و اوردين - ناسچوكين مأموران روسى به امضاء رسيد . ارمنيان طبق اين قرارداد فرصت يافتند تا اجناس آسيا را از هشتر خان و آرخانگل با پرداخت حقوق گمركى 5 درصد به نسبت قيمت به اروپا صادر كنند . مهمترين كالاهايى كه مبادله مىشد پارچه ، پوست ، خز ، قوش و ابريشم بود . عمال انگليسى در ايران در اوايل دهه 1690 م . از پارچه رقابتى روسيه شكوه و شكايت كرده‌اند ، ولى مهمترين انگيزه تجارت روسيه و ايران و بطوركلى روابط دو كشور با بازگشت پطر كبير به روسيه در سال 1698 م . پديد آمد . او تصميم گرفت كه روسيه را يكى از كشورهاى مدرنيزه مقتدر گرداند . پطر كبير با اينكه بيشتر وقتش را در جنگ با سوئد و لهستان و تركيه گذراند ، ولى پيوندهاى نژادى ، مذهبى و سياسى را با گرجستان و ارمنستان با موفقيت تمام برقرار كرد . او با شروع اوضاع آشفته وضعيت ايالات شمالى ايران ، روابط تجارى نزديك بين روسها و ارمنيان را تشويق و حمايت كرد و بتدريج روابط بين ارمنيان و تركان را برهم‌زد و از هم گسست . در شماخى كنسول روس مستقر شد و سفرايى در سالهاى 1701 م . و 1708 م . اعزام گرديدند . آرتمى پترويچ ولينسكى در سال 1718 م . با ايران به قرارداد مقبولى دست يافت كه طبق آن امتيازات و مقررات تجارى بين دو كشور حاكم شد و تاجران روسى از آزادى رفت‌وآمد و خريد نامحدود ابريشم در ايران برخوردار شدند . تحركى كه پطر كبير به امر تجارت بخشيده بود لشكركشى بدفرجام او را در سال 1722 م . نجات داد چون روابط تجارى ايران - روس نه‌تنها تقويت شد بلكه كمپانيهاى هلند و انگليس هم تجارت خود را با ايران حتى پس از فروپاشى صفويه تا اواسط سده هيجدهم از طريق روسيه انجام دادند . چنانچه جونس هانوى اشاره مىكند ، روشن شد « همه مللى كه درصدد برقرارى روابط تجارى با مردم ايران هستند ، به روسها بيشترين منافع را ازاين‌روابط خواهند رساند » . 3 - آسياى مركزى و هند مشهد در اواخر دوره صفوى مركز عمده تجارت ايران با آسياى مركزى و جايگاه تجمع اسبها و پشم گوسفند و بز مراتع كوهستانى بود . تجارت ريواس و فيروزه با بلخ و بخارا كه گاهى